Tọ Định tàn ác giết dạn Nam, Khởi nghĩa Hai Bà Trưng và kháng chiến chống Đông Hán (40-43)

Năm 111 trước công nguyên, sau khi thôn tính Nam Việt (bao gồm cả đất Âu Lạc cũ) và thu phục các quan lại quý tộc nhà Triệu lập ra Nhà Hán (Triều Tây Hán), Hán Vũ Đế chia Nam Việt thành 9 quận: Đam Nhĩ, Chu Nhai (Hải Nam), Nam Hải (Quảng Đông), Hợp Phố, Uất Lâm, Thương Ngô (Quảng Tây), Giao Chỉ (Bắc Bộ), Cửu Chân (Thanh Nghệ Tĩnh), Nhật Nam (từ Đèo Ngang đến Quảng Nam), trong đó Giao Chỉ là quận lớn nhất. Chế độ thống trị về cơ bản vẫn kế tục chính sách cũ của Nhà Hán, chỉ xây dựng bộ máy đô hộ ở cấp châu quận, còn bên dưới vẫn theo chế độ Lạc tướng cha truyền con nối của người Việt. Năm 25, cháu sáu đời của Hán Cảnh Đế là Lưu Tú tiêu diệt các thế lực cát cứ, khôi phục lại Nhà Hán (Triều Đông Hán), lên ngôi Hoàng đế (hiệu là Quang Vũ), tiếp tục áp đặt chế độ cai trị đối với Âu Lạc như thời Tây Hán.

Năm 34, Vua Đông Hán cử Tô Định sang làm Thái thú Giao Chỉ thay Tích Quang, vốn là người tham lam, tàn bạo, Tô Định tìm mọi cách vơ vét bóc lột nhân dân bằng việc đặt ra nhiều thứ cống phẩm và tô thuế nặng nề, đồng thời thi hành chính sách đồng hóa, khống chế chèn ép quan lại dưới quyền là các Lạc tướng và quý tộc bản địa, thẳng tay dùng vũ lực trừng trị những người có ý định chống đối. Sự thống trị và bóc lột tàn bạo của Thái thú Tô Định dẫn đến sự phản kháng ngày càng mạnh mẽ của các tầng lớp nhân dân Âu Lạc nói chung và Giao Chỉ nói riêng, kể cả tầng lớp Lạc tướng và quý tộc địa phương đối với chính quyền đô hộ Đông Hán. Nhiều cuộc nổi dậy của nhân dân và các quý tộc liên tiếp nổ ra, nhưng nhìn chung đó chỉ là những cuộc khởi nghĩa lẻ tẻ manh động, thiếu tổ chức nên cuối cùng đều thất bại. Phải đến năm 40, cuộc khởi nghĩa do Hai Bà Trưng lãnh đạo mới thể hiện tập trung và tiêu biểu của ý chí quật cường và tinh thần chống ngoại xâm mạnh mẽ của người Việt lúc bấy giờ.

Sau thời gian gấp rút chuẩn bị, khoảng tháng 3.40, tại vùng cửa sông Hát (Hát Giang) ở Mê Linh (tức Hát Môn, nay thuộc huyện Phúc Thọ, thành phố Hà Nội), Trưng Trắc cùng em là Trưng Nhị quyết định lập đàn thề, chính thức dựng cờ khởi nghĩa. Cuộc khởi nghĩa thu hút được sự ủng hộ và tham gia đông đảo của các tầng lớp nhân dân và quý tộc khắp nơi, gồm đủ mọi tộc người, đủ mọi lứa tuổi và thành phần xã hội, trong đó nổi bật vai trò quan trọng của phụ nữ với nhiều nữ tướng (theo tài liệu ở một số địa phương cho thấy số nữ tướng của Hai Bà Trưng chiếm khoảng 30-50%). Từ cửa sông Hát, Hai Bà Trưng mặc giáp phục, cưỡi voi chỉ huy nghĩa quân đánh chiếm trị sở chính quyền đô hộ ở Mê Linh, tiếp đó tiến đánh vùng Tây Vu (vùng Đông Anh, Hà Nội ngày nay), rồi nhanh chóng vượt sông Hoàng, sông Đuống, xuôi theo sông Dâu vây hãm thành Luy Lâu (nay thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh), thủ phủ của chính quyền đô hộ Đông Hán ở Giao Chỉ. Trước khí thế áp đảo và đòn tiến công mạnh của nghĩa quân đánh vào cơ quan đầu não chính quyền đô hộ ở Luy Lâu khiến quan quân Đông Hán khiếp sợ, không dám chống cự, phải bỏ lại toàn bộ của cải, giấy tờ, ấn tín đế chạy thoát thân về nước; Thái thú Tô Định phải cắt tóc cạo râu và cải trang mới trốn được về Nam Hải (Quảng Đông, Trung Quốc), nhưng sau bị Vua Đông Hán trị tội.

Phối hợp với cuộc khởi nghĩa do Hai Bà Trưng lãnh đạo, nhân dân và thủ lĩnh địa phương khắp các quận huyện ở Cửu Chân, Nhật Nam, Uất Lâm, Hợp Phố đều nhất tề nổi dậy phá ách thống trị của chính quyền đô hộ Đông Hán, đồng thời tuyên bố theo Hai Bà Trưng. Nhờ thu hút được sự tham gia đông đảo của các tầng lớp nhân dân trên cả nước, cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng đã nhanh chóng phát triển thành cuộc chiến tranh giải phóng với sức mạnh to lớn và dễ dàng giành thắng lợi, trong thời gian không đầy một tháng, nghĩa quân chiếm được 65 huyện thành, giải phóng một vùng đất rộng lớn, bao gồm toàn bộ đất Âu Lạc cũ và các quận Hợp Phố, Nam Hải, Thương Ngô, Uất Lâm, Nhật Nam.

Khởi nghĩa thắng lợi, Trưng Trắc được suy tôn lên làm vua (Trưng Vương), đóng đô ở Mê Linh, bắt đầu tiến hành công cuộc xây dựng và củng cố chính quyền độc lập tự chủ (tuy còn rất sơ khai), nhằm khôi phục lại sự nghiệp của các Vua Hùng sau hơn 200 năm bị các triều đại phong kiến ngoại bang nô dịch và đồng hóa. Trưng Vương chú trọng xây dựng lực lượng Quân đội, đồng thời cử người tài giỏi trấn giữ các vùng xung yếu để bảo vệ vương quyền và nền độc lập mới giành được, trong đó giao cho nữ tướng Thánh Thiên chỉ huy Quân đội coi giữ hướng bắc, tướng Đô Dương trấn giữ Cửu Chân ở phía nam, nữ tướng Lê Chân được giao trọng trách “chưởng quản binh quân nội bộ” đóng bản doanh ở trung tâm Giao Chỉ. 

Thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng ở Âu Lạc đã gây chấn động lớn khiến Vua Hán Ọuang Vũ lo lắng và gấp rút tìm cách đối phó, mặc dù thời gian này triều đình Đông Hán đang phải tập trung sức giải quyết những mâu thuẫn xã hội do các cuộc nổi dậy của nông dân và tình trạng tranh giành quyền lực xảy ra giữa các thế lực cát cứ địa phương ở vùng Trung Nguyên. Mùa hạ năm Kiến Vũ thứ 18 (khoảng tháng 5.42), Vua Hán Quang Vũ xuống chiếu phong Mã Viện chức Phục ba Tướng quân, thống lĩnh 20 nghìn quân chủ lực và 2 nghìn thuyền, xe tiến đánh Âu Lạc. Cùng cầm quân với Mã Viện còn có Phiêu kị Tướng quân Đoàn Chí được phong chức Lâu thuyền Tướng quân phụ trách thủy binh; Thái thú quận Nam (Hồ Bắc, Trung Quốc) Lưu Long được phong chức Trung lang tướng, tước Phù Lạc Hương Hầu, làm Phó tướng cho Mã Viện; ngoài ra, còn có một số tướng khác như Bình Lạc Hầu Hàn Vũ...

Theo kế hoạch, hai cánh quân thủy bộ Đông Hán từ phía bắc theo 2 đường tiến xuống tập kết ở Hợp Phố để chuẩn bị phối hợp cùng tiến vào Giao Chỉ; nhưng khi đến Hợp Phố thì tướng Đoàn Chí chết bệnh, do đó Vua Hán Quang Vũ quyết định giao cho Mã Viện chỉ huy luôn lực lượng thủy quân của Đoàn Chí. Do thuyền ít không đủ chở đại quân vượt biển, Mã Viện phải tổ chức hành quân cả đường bộ và đường thủy, vừa đi vừa mở đường bám theo hướng ven biển đông bắc, vượt hơn ngàn dặm đến vùng biển Bái Tử Long và Hạ Long, sau đó ngược sông Bạch Đằng tới sông Lục Đầu, tiến sâu vào nội địa Giao Chỉ. Thời gian này ở Giao Chỉ khí hậu oi bức và ẩm ướt, khiến quân Đông Hán ốm đau bệnh tật khá nhiều, nhưng Mã Viện là một lão tướng từng trải kinh nghiệm trận mạc và có nhiều tham vọng, muốn lập công lớn để được thăng thưởng, nên mặc dù tuổi cao (khoảng 58 tuổi) vẫn ráo riết đốc thúc binh lính hăng hái tiến quân.

Biết tin quân Đông Hán tiến vào xâm lược, Hai Bà Trưng đã tích cực chuẩn bị đối phó và chủ động tổ chức đánh trả. Trong trận đánh mở đầu diễn ra ác liệt ở vùng Tây Vu khoảng đầu năm 43, lực lượng hai bên đều bị tổn thất lớn, nhưng Quân đội của Trưng Vương đã đẩy lui quân Đông Hán, buộc Mã Viện phải rút sang Lãng Bạc (nay thuộc huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh). Hai Bà Trưng quyết định tập trung lực lượng chủ động tiến công vào doanh trại địch ở Lãng Bạc, nhưng bị thất bại nặng nề, phải rút quân về Mê Linh, sau đó bị quân Đông Hán truy đuổi ráo riết về căn cứ Cấm Khê (Kim Khê, vùng thung lũng Suối Vàng ở chân núi Vua Bà, thuộc dãy núi Ba Vì, thành phố Hà Nội ngày nay). Tại đây, sau gần 6 tháng chống cự quyết liệt, nghĩa quân tan vỡ, Hai Bà Trưng anh dũng hi sinh (theo sử Nhà Hán, sự kiện này xảy ra mùa hè tháng tư năm Kiến Vũ thứ 19, khoảng tháng 5.43), một bộ phận nghĩa quân do các tướng Đô Dương và Chu Bá chỉ huy rút vào Cửu Chân tiếp tục chiến đấu.

Sau khi đánh bại Hai Bà Trưng và tập trung lực lượng đàn áp các đội quân kháng chiến khác còn lại ở Giao Chỉ để ổn định tình hình, tháng mười năm Kiến Vũ thứ 19 (khoảng tháng 11.43) theo lệnh của Vua Đông Hán, Mã Viện sử dụng 20 nghìn quân và 2 nghìn lâu thuyền, chia 2 đường thủy bộ theo lưu vực sông Đáy, qua dãy Tam Điệp (Ninh Bình) tiến vào Cửu Chân tiếp tục cuộc chinh phục. Trên đường tiến quân, dựa vào sức mạnh Quân sự kết hợp các thủ đoạn mua chuộc, Mã Viện đã đánh dẹp hoặc buộc một số thủ lĩnh người Việt đầu hàng. Khoảng cuối năm 43 đầu 44, tại Cửu Chân đã diễn ra những trận đánh quyết liệt giữa lực lượng của nghĩa quân Đô Dương, Chu Bá với quân Đông Hán ở Vô Công (nay thuộc nam Ninh Bình), Dư Phát, núi Trịnh và nhất là ở Cư Phong (nay đều thuộc tỉnh Thanh Hóa). Tuy có gây cho quân Đông Hán một số tổn thất, nhưng do lực lượng yếu hơn nên cuối cùng nghĩa quân phải chịu thất bại. Đến đây cuộc khởi nghĩa và kháng chiến chống quân Đông Hán xâm lược của nhân dân Âu Lạc do Hai Bà Trưng lãnh đạo cơ bản chấm dứt, đất nước Âu Lạc một lần nữa rơi vào ách thống trị của phong kiến phương Bắc. Trong quá trình chinh phục Âu Lạc và đàn áp cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, quân Đông Hán đã gây nhiều tội ác đối với người Việt, trong đó hàng chục nghìn người bị sát hại, nhiều dòng họ quý tộc bị trấn áp triệt để; ngoài ra còn có hơn 300 thủ lĩnh người Việt bị bắt đày sang Linh Lăng (Hồ Nam, Trung Quốc)..

Khởi Nghĩa Hai Bà Trưng Và Kháng Chiến Chống Đông Hán cuối cùng thất bại, nguyên nhân chủ yếu do nôn nóng tiến công khi chưa nắm chắc tình hình địch, chưa có sự chuẩn bị kĩ lưỡng trong đối phó với kẻ thù có ưu thế hơn về tiềm lực và sức mạnh Quân sự. Mặc dù vậy, cuộc khởi nghĩa do Hai Bà Trưng lãnh đạo mang ý nghĩa to lớn, mở đầu cho phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc của nhân dân ta chống ách đô hộ của phong kiến phương Bắc. Đây là cuộc khởi nghĩa toàn dân với khí thế tiến công mãnh liệt, có mục tiêu chiến đấu rõ rệt, nhanh chóng giải phóng toàn bộ đất nước và giữ vững chính quyền độc lập tự chủ được ba năm. Sự nghiệp của Hai Bà Trưng để lại tiếng vang và chiến công bất diệt trong lịch sử hơn bốn nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc, thể hiện tinh thần quật khởi của nhân dân Việt Nam nói chung cũng như truyền thống anh hùng bất khuất của phụ nữ Việt Nam nói riêng. Nhân dân Việt Nam ở nhiều nơi trên cả nước đã lập đền thờ để ghi nhớ công lao của Hai Bà Trưng - hai nữ anh hùng đầu tiên và tiêu biểu nhất trong lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam những năm đầu Công nguyên.

Nguồn: Bách Khoa toàn thư Quân sự Việt Nam, Quyển 1: Lịch sử Quân sự (Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân - năm 2015)

Bắc thuộc lần thứ nhất (chữ Nôm: 北屬吝次一, ngắn gọn: Bắc thuộc lần 1) trong lịch sử Việt Nam là thời kỳ đầu tiên Việt Nam bị đô hộ bởi nhà Hán và dưới sự cai trị của của nền phong kiến Trung Quốc.

Loạt bài Lịch sử Việt Nam

Thời tiền sử Hồng Bàng An Dương Vương Bắc thuộc lần I (207 TCN – 40)    Nhà Triệu (207 – 111 TCN) Hai Bà Trưng (40 – 43) Bắc thuộc lần II (43 – 541)    Khởi nghĩa Bà Triệu Nhà Tiền Lý và Triệu Việt Vương (541 – 602) Bắc thuộc lần III (602 – 905)    Mai Hắc Đế    Phùng Hưng Tự chủ (905 – 938)    Họ Khúc    Dương Đình Nghệ    Kiều Công Tiễn Nhà Ngô (938 – 967)    Loạn 12 sứ quân Nhà Đinh (968 – 980) Nhà Tiền Lê (980 – 1009) Nhà Lý (1009 – 1225) Nhà Trần (1225 – 1400) Nhà Hồ (1400 – 1407) Bắc thuộc lần IV (1407 – 1427)    Nhà Hậu Trần    Khởi nghĩa Lam Sơn Nhà Hậu Lê    Nhà Lê sơ (1428 – 1527) Nhà Lê trung hưng (1533 – 1789) Nhà Mạc (1527 – 1592) Trịnh–Nguyễn phân tranh Nhà Tây Sơn (1778 – 1802) Nhà Nguyễn (1802 – 1945)    Pháp thuộc (1887 – 1945)    Đế quốc Việt Nam (1945) Chiến tranh Đông Dương (1945 – 1975)    Việt Nam Dân chủ Cộng hòa    Quốc gia Việt Nam    Việt Nam Cộng hòa    Cộng hòa Miền Nam Việt Nam Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (từ 1976) Xem thêm Vua Việt Nam Nguyên thủ Việt Nam Các vương quốc cổ Niên biểu lịch sử Việt Nam sửa

Dấu mốc xác định thời kỳ đầu tiên này chưa thống nhất giữa các tài liệu, do quan niệm khác nhau về nước Nam Việt và nhà Triệu.

• Quan điểm công nhận nhà Triệu là triều đại của Việt Nam (Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Việt Nam sử lược) xác định rằng khi nhà Triệu bị Hán Vũ Đế diệt năm 111 trước công nguyên (TCN) là lúc bắt đầu thời Bắc thuộc. Theo mốc thời gian này, thời Bắc thuộc lần 1 kéo dài 150 năm. Theo quan điểm này, thời Bắc thuộc lần 1 thực chất là thời thuộc Hán^{[1][2][3][4][5][6][7][8]}.
• Quan điểm không công nhận nhà Triệu là triều đại chính thống của Việt Nam (Việt sử tiêu án, các sách Lịch sử Việt Nam của các sử gia hiện đại, chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa), bởi nhà Triệu là do Triệu Đà - một viên tướng người Hoa lập ra, tức vẫn là người Hoa cai trị người Việt giống như thời kỳ thuộc nhà Hán sau đó. Thời Bắc thuộc như vậy bắt đầu từ khi Triệu Đà diệt An Dương Vương:

Sử cũ thường xác định An Dương Vương và nước Âu Lạc bị tiêu diệt năm 207 TCN. Theo mốc thời gian này, thời Bắc thuộc lần 1 kéo dài 246 năm.

Sử hiện đại căn cứ theo ghi chép của Sử ký Tư Mã Thiên là Triệu Đà diệt^{[cần dẫn nguồn]} nước Âu Lạc "sau khi Lã Hậu mất", tức là khoảng năm 179 TCN. Theo mốc thời gian này, thời Bắc thuộc lần 1 kéo dài 218 năm.

Sau khi sáp nhập Âu Lạc vào Nam Việt, Triệu Đà chia lãnh thổ Âu Lạc làm 2 quận Giao Chỉ và Cửu Chân. Trông coi 2 quận này là hai viên quan Sứ (đại diện cho triều đình Phiên Ngung), bao gồm: Điển sứ coi việc hành chính và Tả tướng coi việc quân sự.^[9] Sử cũ ghi nhận Tả tướng cuối cùng thời Triệu là Hoàng Đồng (黄同).

Một chiếc ấn khối vuông bằng đồng khắc chữ "胥浦侯印^[10] Tư Phố hầu ấn" (Ấn dành cho thủ lĩnh huyện Tư Phố) được phát hiện ở Thanh Hóa thuộc miền bắc Việt Nam trong thập niên 1930, được cho là của viên Điển sứ tước Hầu ở quận Cửu Chân thời Triệu do có sự tương đồng với những chiếc ấn được tìm thấy ở lăng mộ Triệu Văn Đế.

Theo ý kiến các sử gia, điều này chứng tỏ nhà Triệu không trực tiếp cai trị Giao Chỉ và Cửu Chân, người Âu Lạc cũ chỉ mất một triều đình độc lập do người bản địa đứng đầu, chế độ Lạc tướng cha truyền con nối vẫn được duy trì và tổ chức vùng (bộ) của người Việt vẫn chưa bị xóa bỏ^[11]. Thậm chí, trong vùng đất Cổ Loa cũ của An Dương Vương còn có vương hiệu là Tây Vu Vương.

Các sử gia cũng đánh giá: việc tiếp tục chế độ Lạc tướng của người Việt là chính sách cai trị tốt của nhà Triệu, vì triều đình Nam Việt sở dĩ tồn tại được, ngoài sự phù trợ của một số người Hán còn có sự ủng hộ của các tộc trưởng địa phương người Việt^[11]. Các tộc trưởng người Việt, Lạc tướng vẫn cai trị, hàng năm cống nộp cho vua Triệu thông qua hai quan Sứ. Giúp việc cho hai quan Sứ có một số quan chức cả người Nam Việt lẫn người Việt Giao Chỉ^[12].

Ở quận Quế Lâm, nhà Triệu đặt một viên quan Giám để trông coi. Sử cũ ghi nhận vị quan Giám cuối cùng của quận Quế Lâm là Cư Ông (居翁).^[13][14]

Nhà Triệu phong cho họ hàng tông thất được tước Vương ở đất Thương Ngô, hiệu là Thương Ngô Vương. Sử cũ cho biết Triệu Quang là Thương Ngô Vương cuối cùng.

Riêng quận Nam Hải do triều đình nhà Triệu trực tiếp cai trị và là nơi đặt kinh đô Phiên Ngung. Dưới đơn vị cấp quận là cấp huyện. Sử cũ ghi nhận vào giai đoạn cuối thời Triệu, Sử Định (史定) là quan Huyện lệnh huyện Yết Dương thuộc quận Nam Hải.

Biến cố đáng kể nhất của thời kỳ này là cuộc chiến giữa nhà Hán và nhà Triệu cuối thế kỷ 2 TCN, dẫn tới sự thay đổi chủ quyền cai trị lãnh thổ miền Bắc và Bắc Trung Bộ Việt Nam cùng đất Lưỡng Quảng từ tay nhà Triệu sang tay nhà Tây Hán. Nhân lúc nhà Triệu suy yếu, Hán Vũ Đế định dùng phương pháp ngoại giao để thu phục đất Nam Việt nhưng không thành công vì gặp sự chống đối của Thừa tướng Lữ Gia.

Hán Vũ Đế quyết định sử dụng quân sự và mở cuộc tấn công quy mô vào năm 111 TCN. Nhà Triệu đã thất bại sau khi tướng Hán là Lộ Bác Đức hạ được kinh thành Phiên Ngung của Nam Việt nhưng chưa tiến vào lãnh thổ Giao Chỉ và Cửu Chân. Thủ lĩnh người Việt ở đất Cổ Loa là Tây Vu Vương định nổi dậy chống Hán nhưng bị Tả tướng Hoàng Đồng giết chết để hàng Hán. Nước Nam Việt, trong đó bao gồm lãnh thổ miền Bắc Việt Nam bây giờ, từ đó thuộc quyền cai quản của nhà Hán.

Nhà Hán xác lập bộ máy cai trị chặt chẽ hơn so với nhà Triệu, thiết lập đơn vị cai trị cấp châu và quận. Tại các huyện, chế độ Lạc tướng cha truyền con nối của người Việt vẫn được duy trì, nhà Hán "dùng tục cũ để cai trị".^[15]

Khi Vương Mãng cướp ngôi nhà Hán lập nhà Tân (năm 8), thứ sử Giao Châu là Đặng Nhượng và thái thú Tích Quang theo các thái thú ở Giang Nam, cùng nhau cát cứ chống nhà Tân. Năm 29, Hán Quang Vũ Đế cơ bản thống nhất Trung nguyên. Theo lời dụ của tướng Đông Hán là Sầm Bành, Tích Quang và Đặng Nhượng cùng hàng Đông Hán.

Nhà Hán đánh chiếm Nam Việt năm 111 TCN, chia lãnh thổ Nam Việt làm sáu quận là Nam Hải, Hợp Phố (Quảng Đông), Thương Ngô, Uất Lâm (Quảng Tây), Giao Chỉ, Cửu Chân (miền Bắc Việt Nam) và lập thêm 3 quận mới là Chu Nhai, Đạm Nhĩ (đảo Hải Nam), Nhật Nam.

Riêng đối với quận Nhật Nam, khi Lộ Bác Đức đánh bại nhà Triệu, lãnh thổ Nam Việt chưa bao gồm quận Nhật Nam (từ Quảng Bình tới Bình Định).^[15] Vùng đất này được nhập vào lãnh thổ chung với miền Bắc và Bắc Trung Bộ Việt Nam ngày nay lần đầu tiên sau khi các quan cai trị Giao Chỉ tiến xuống thu phục các bộ tộc phía Nam dãy Hoành Sơn trong thời thuộc Hán và hình thành quận Nhật Nam.^[15]

Năm 106 TCN, Hán Vũ Đế đặt cử Thạch Đái làm thái thú 7 quận ở lục địa, 2 quận ở đảo (tức đảo Hải Nam), trụ sở đặt tại Luy Lâu, quận Giao Chỉ là quận lớn và quan trọng nhất.^[15]

Hán thư ghi nhận quận Nam Hải gồm có 6 huyện: Phiên Ngung, Trung Túc, Bác La, Long Xuyên, Tứ Hội, Yết Dương. Quận trị Nam Hải đặt tại huyện Phiên Ngung. Quận Nam Hải thời Hán có 19.613 hộ - 94.253 người.

Quận Uất Lâm gồm có 12 huyện: Bố Sơn, An Quảng, Hà Lâm, Quảng Đô, Trung Lưu, Quế Lâm, Đàm Trung, Lâm Trần, Định Chu, Lĩnh Phương, Tăng Thực, Ung Kê. Quận trị Uất Lâm đặt tại huyện Bố Sơn. Quận Uất Lâm thời Hán có 12.415 hộ - 71.162 người.

Quận Thương Ngô gồm có 10 huyện: Quảng Tín, Tạ Mộc, Cao Yếu, Phong Dương, Lâm Hạ, Đoan Khê, Phùng Thừa, Phú Xuyên, Lệ Phổ, Mãnh Lăng. Quận trị Thương Ngô đặt tại huyện Quảng Tín. Quận Thương Ngô thời Hán có 24.379 hộ - 146.160 người.

Quận Hợp Phố thời Tây Hán gồm có 5 huyện: Từ Văn, Cao Lương, Hợp Phố, Lâm Doãn, Chu Lô với 15.398 hộ, 78.980 người. Thời Đông Hán gồm 5 huyện: Hợp Phố, Từ Văn, Cao Lương, Lâm Nguyên, Chu Nhai với 23.121 hộ, 86.617 người. Quận trị Hợp Phố đặt tại huyện Từ Văn.

Quận Giao Chỉ gồm có 10 huyện: Luy Lâu, An Định, Câu Lậu, Mê Linh, Khúc Dương, Bắc Đái, Kê Tử, Tây Vu, Long Uyên, Chu Diên. Theo Hán thư, quận Giao Chỉ thời Hán có 92.440 hộ - 746.237 người.^[16][17]

Về trị sở của quận Giao Chỉ, các sách sử cũ của Trung Quốc ghi không thống nhất. Hán thư ghi huyện Liên Lâu đứng đầu, về nguyên tắc đó là quận trị. Sách Giao châu ngoại vực ký cũng chép tương tự. Sách Thủy kinh chú lại xác định quận trị Giao Chỉ là huyện Mê Linh.^[18]

Quận Cửu Chân gồm có 7 huyện: Tư Phố, Cư Phong, Đô Lung, Dư Phát, Hàm Hoan, Vô Thiết (hay Vô Biên), Vô Biên. Quận trị Cửu Chân đặt tại huyện Tư Phố, thời Vương Mãng đổi gọi Tư Phố là Hoan Thành. Quận Cửu Chân thời Hán có 35.743 hộ - 166.013 người.^[16]

Như vậy tổng số hộ tại 2 quận Giao Chỉ và Cửu Chân là 128.122 với 912.250 người. So với thời Triệu, dân số tăng gấp khoảng 2,3 lần.

Còn quận Nhật Nam do nhà Hán mới đặt sau khi đánh chiếm Nam Việt, gồm có 5 huyện: Chu Ngô, Tây Quyển, Lô Dung, Ty Ảnh và Tượng Lâm. Quận trị của Nhật Nam tại Tây Quyển. Thời nhà Tân, Vương Mãng đổi gọi là Nhật Nam đình. Nhật Nam thời thuộc Hán có 15.460 hộ và 69.485 người.^[16]

Cơ sở kinh tế thời kỳ này là nông nghiệp với nông cụ đá (rìu, cuốc đá), gỗ (mai, vồ,...), nhiều công cụ đồng thau (lưỡi cuốc, cày, xẻng, rìu, hái...) và một số nông cụ sắt (có rìu sắt lưỡi xéo phỏng chế rìu đồng Đông Sơn)...^[19]

Lúa nước vẫn là cây trồng chủ đạo. Bên cạnh đó, có nghề trồng dâu nuôi tằm, trồng bông, đay, gai để có cái mặc và có nhiều hoa quả như nhãn, vải, quýt, chuối,...^[20] Trong chăn nuôi, người Việt có 5 giống gia súc là trâu, lợn, gà, dê, chó.

Nền sản xuất thủ công nghiệp Giao Chỉ tiếp tục có những bước phát triển, trên cơ sở thủ công nghiệp truyền thống của Âu Lạc kết hợp với việc tiếp thu những tinh hoa của dân Nam Việt.^[20]

Đồ đồng Đông Sơn vẫn được sản xuất bên cạnh đồ đồng vùng Lưỡng Quảng (đỉnh, biển hồ, gươm, qua, gương đồng...). Các sản phẩm gốm ngoài gốm cổ truyền còn có những sản phẩm chịu ảnh hưởng của phong cách Nam Việt (như gốm văn in hình học, bình 4-5 thân dính liền nhau) và Hán (đỉnh, bình, vò,...).^[20]

Người Việt có nghề dệt cửi làm vải, nổi tiếng là vải cát bá (vải bông) nhỏ sợi và rất mịn.^[21]

Từ khi nhà Hán chinh phục Nam Việt, người Việt tham gia hoạt động thương mại nhiều hơn so với trước, do tác động của các thương nhân người Hán. Điểm xuất phát của các thương nhân người Hán từ phương Bắc, khi đi và về đều qua Nhật Nam mua bán thổ sản sau khi vòng qua trao đổi hàng ở các quốc gia ngoài biển.

Nhiều lái buôn người Hán đến buôn bán và trở nên giàu có. Sản vật địa phương buôn bán trao đổi bao gồm vải cát bá, đồi mồi, ngọc, voi, tê giác, vàng bạc, hoa quả,...^[21]

Việc buôn bán ở phương Đông thời Tây Hán đã phát triển. Do có vị trí thuận lợi và phong phú sản phẩm nhiệt đới, Giao Chỉ trở thành một trạm quan trọng về giao thông biển với các nước phía nam ngoài biển. Hán thư ghi lại tên một số quốc gia có thông thường thời kỳ đó, được xác định ở Nam Á và Đông Nam Á như Hoàng Chi, Đô Nguyên, Âp Lô Một, Sâm Ly, Phù Cam Đô Lô, Bì Tông,...^[22]

Đến thời Bắc thuộc lần 1 là thời sơ kỳ đồ sắt Việt Nam, vẫn tồn tại cơ cấu của nền văn minh Đông Sơn với mô hình văn hóa nông nghiệp lúa nước cổ truyền. Người Việt đã chịu ảnh hưởng lối sống, văn minh – văn hóa Hán được truyền bá theo 2 cách^[19]:

• Truyền bá một cách ôn hòa qua giao lưu kinh tế - văn hóa, qua di dân Trung Quốc.
• Truyền bá một cách cưỡng bức thông qua đô hộ hành chính quân sự.

Sự tồn tại của văn hóa Đông Sơn được các sử gia hiện đại đánh giá là sức sống mãnh liệt của dân tộc Việt trước sự đồng hóa của phương Bắc^[23]. Có sự tồn tại song song của hai nền văn hóa được các nhà nghiên cứu xác nhận^[19]:

• Trong cư trú: kiểu Đông Sơn với nhà sàn và kiểu Hán với thành quách mô hình nhà bằng đất, mô hình giếng nước, bếp lò, chuồng trại.
• Trong mộ táng: kiểu Đông Sơn với mộ táng hình thuyền và đồ tùy táng kiểu Đông Sơn; kiểu Hán với mộ đất, quách gỗ và hiện vật tùy táng kiểu Trung Quốc
• Trong sinh hoạt: vừa có đồ gốm kiểu Đường Cồ, gốm Đông Sơn, rìu lưỡi xéo, trống đồng của người Việt truyền thống bên cạnh bình, đỉnh miệng vuông, đao sắt, kiếm, gương đồng, móc đai lưng.

Đầu thế kỷ 1, Nhâm Diên được Hán Quang Vũ Đế cử sang làm thái thú quận Cửu Chân đã áp dụng lối sống Hán cải biến phong hóa người Việt từ năm 29. Những việc cưới xin tới trang phục, giáo dục nhất thiết phải theo lễ nghĩa Trung Quốc^[24].

Các sử gia hiện đại cho rằng: sự pha trộn văn hóa, đời sống giữa Hán và Việt dẫn tới sự hỗn dung văn hóa cưỡng bức, theo đó quá trình năng động trên cơ tầng Việt đã vận hành theo cơ chế Hán. Đời sống văn hóa – xã hội Việt chuyển từ mô hình Đông Sơn cổ truyền sang mô hình mới: Hán - Việt^[19].

Thời Bắc thuộc lần 1, trong vòng hơn 200 năm không ghi nhận một cuộc nổi dậy chống đối đáng kể nào của người Việt. Chỉ có những việc chống đối quy mô tương đối nhỏ, giết quan lại nhà Hán, dù trong nhiều năm đã khiến nhà Hán phải điều động quân đội từ Kinh Sở (Hoa Nam) xuống trấn áp, nhưng không đủ mạnh để đuổi người Hán^[23].

Năm 40, do sự tàn bạo của thái thú Tô Định (trấn trị từ năm 34), hai chị em Trưng Trắc và Trưng Nhị đã nổi dậy chống sự cai trị của nhà Hán. Tô Định bỏ chạy về Trung Quốc, Hai Bà Trưng xưng vương, xác lập quyền tự chủ của người Việt. Thời Bắc thuộc lần 1 chấm dứt.

NGUỒN HÌNH ẢNH,GETTY IMAGES

Play video, "Nguyễn Phú Trọng - 'người cộng sản kiên định cuối cùng' và di sản 'đốt lò'", Thời lượng 13,04

13:04

NGUỒN HÌNH ẢNH,GETTY IMAGES