CÔNG LÝ KHÔNG CÓ BIÊN GIỚI   Canada, những bóng ma của cuộc chiến VN-TQ năm 1979 và món nợ lịch sử chưa được giải quyết với các nạn nhân Việt Nam. Khi một người bị cáo buộc liên quan đến tội ác trong chiến tranh có thể sống nhiều thập niên ở nước ngoài, câu hỏi không chỉ là người ấy có được ở lại hay không — mà còn là liệu công lý có đủ sức vượt qua thời gian, biên giới và những lớp vỏ danh giá của đời sống hiện đại.

Ngày 17 tháng 2 năm 1979, chiến tranh tràn qua biên giới phía Bắc Việt Nam. Gần nửa thế kỷ sau, những câu hỏi về trách nhiệm, sự thật và công lý vẫn chưa hoàn toàn khép lại.

Việc Cơ quan Dịch vụ Biên giới Canada (CBSA) khởi động thủ tục xem xét khả năng trục xuất ông Rong Xiang Yuan, một cựu quân nhân Trung Quốc bị cáo buộc phạm tội ác chống lại loài người trong thời gian phục vụ quân đội, đã đưa một chương lịch sử đau thương trở lại trước công luận quốc tế.

Theo tường thuật của Global News ngày 13 tháng 10 năm 2026, CBSA cáo buộc ông Yuan có liên quan đến những hành vi nghiêm trọng trong thời gian phục vụ Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc và khai báo sai hoặc che giấu thông tin về quá trình quân ngũ khi xin thường trú tại Canada. Ông Yuan bác bỏ các cáo buộc về tội ác chiến tranh. Hội đồng Di trú và Tị nạn Canada xác nhận đã nhận hồ sơ để tiến hành phiên điều trần về điều kiện được phép tiếp tục ở lại Canada; thời điểm điều trần chưa được ấn định tại thời điểm bài báo được công bố.

Đây là một vụ việc cần được theo dõi bằng sự nghiêm túc cao nhất. Nhưng trước hết, cần nói rõ: mở thủ tục trục xuất không đồng nghĩa với việc đã chứng minh một người phạm tội ác chiến tranh. Mọi kết luận phải dựa trên chứng cứ, pháp luật và quy trình công bằng.

Tuy nhiên, việc tôn trọng quyền được xét xử công bằng không làm suy yếu lời kêu gọi công lý. Trái lại, đó chính là nền tảng để lời kêu gọi ấy có giá trị.

Vấn đề lớn hơn vụ việc của một cá nhân là câu hỏi mà mọi quốc gia có trách nhiệm đều phải đối mặt: liệu những người có căn cứ đáng tin cậy để bị nghi ngờ đã tham gia các hành vi tàn bạo trong chiến tranh có thể tìm thấy nơi trú ẩn an toàn ở một đất nước khác chỉ vì thời gian đã trôi qua, vì họ có địa vị xã hội, hay vì họ đã xây dựng được những mối quan hệ rộng rãi trong cộng đồng?

Câu trả lời phải là không.

I. Năm 1979: Khi ký ức của một dân tộc không thể bị chôn vùi dưới lớp bụi thời gian

Ngày 17 tháng 2 năm 1979, lực lượng Trung Quốc mở cuộc tiến công quy mô lớn vào các tỉnh biên giới phía Bắc Việt Nam. Giao tranh dữ dội diễn ra tại nhiều địa bàn, trong đó có Lạng Sơn, Cao Bằng và Lào Cai. Trung Quốc tuyên bố rút quân vào tháng 3 cùng năm, nhưng căng thẳng quân sự không chấm dứt ngay sau đó. Những trận đánh tiếp tục diễn ra dọc biên giới trong nhiều năm, đặc biệt tại mặt trận Vị Xuyên, Hà Giang, từ năm 1984 đến năm 1989.

Cuộc chiến để lại những mất mát về sinh mạng, những gia đình ly tán, những vùng quê bị tàn phá và một vết thương sâu sắc trong ký ức dân tộc Việt Nam. Số người thiệt mạng vẫn là vấn đề có nhiều ước tính khác nhau; vì vậy, không nên biến những con số chưa được thống nhất thành sự thật tuyệt đối.

Nhưng có một điều không cần tranh cãi: những người lính đã ngã xuống, những thường dân đã chịu đau thương và những gia đình đã mất đi người thân xứng đáng được tưởng nhớ bằng sự tôn trọng và sự thật lịch sử.

Đối với các gia đình có người mất tích hoặc thiệt mạng, chiến tranh không phải một dòng chữ trong sách giáo khoa. Đó là một khoảng trống kéo dài qua nhiều thế hệ. Đối với những người sống sót, ký ức có thể không còn nguyên vẹn sau gần nửa thế kỷ, nhưng nỗi đau không vì thế mà mất đi ý nghĩa.

Không phải mọi hành vi gây chết chóc trong chiến tranh đều tự động cấu thành tội ác chiến tranh. Việc xác định trách nhiệm pháp lý đòi hỏi phải xem xét cụ thể hành vi, hoàn cảnh, chứng cứ và luật pháp áp dụng. Chính vì vậy, việc điều tra nghiêm túc, thay vì kết tội bằng cảm xúc hoặc phủ nhận bằng tuyên truyền, là con đường duy nhất để lịch sử tiến gần hơn đến công lý.

Một dân tộc có thể lựa chọn hòa giải với quá khứ, nhưng không nên bị buộc phải quên quá khứ để chứng minh rằng mình đã hòa giải.

II. Vụ việc Rong Xiang Yuan: Phép thử đối với tính nghiêm minh của pháp luật Canada

Theo thông tin được công bố, ông Rong Xiang Yuan, còn được biết đến với biệt danh “Tiger”, là thường trú nhân Canada từ năm 2008 nhưng không phải công dân Canada. Ông từng tham gia các hoạt động thúc đẩy quan hệ Canada–Trung Quốc, thành lập một tổ chức hữu nghị và xuất hiện tại các sự kiện cộng đồng. Các tường thuật báo chí cũng cho biết ông từng gặp những nhân vật chính trị và đóng góp tài chính cho Đảng Tự do Canada.

Những chi tiết đó không phải bằng chứng chứng minh ông phạm tội. Việc đóng góp chính trị hợp pháp, tham dự sự kiện cộng đồng hay thúc đẩy quan hệ quốc tế không tự nó là hành vi đáng ngờ.

Nhưng chúng đặt ra một nguyên tắc thể chế quan trọng: quan hệ xã hội, địa vị kinh tế và sự hiện diện bên cạnh những người có quyền lực không thể thay thế cho việc thẩm tra độc lập.

Nếu một người bị cáo buộc đã che giấu những thông tin trọng yếu trong hồ sơ nhập cư, cơ quan chức năng phải xác định liệu thông tin đó có thực sự bị khai sai hoặc bỏ sót hay không, liệu nó có tính chất trọng yếu đối với quyết định nhập cư hay không, và các điều kiện pháp lý liên quan có được đáp ứng hay không.

Nếu có bằng chứng đáng tin cậy về hành vi cấu thành tội ác chiến tranh hoặc tội ác chống lại loài người, những bằng chứng ấy cũng phải được đánh giá theo đúng khuôn khổ pháp luật. Nếu không đủ chứng cứ, kết luận phải phản ánh điều đó. Nếu chứng cứ đáp ứng tiêu chuẩn pháp lý, trách nhiệm phải được xác định và xử lý theo luật.

Đó là phép thử thực sự đối với Canada: không phải liệu nước này có thể đưa ra một tuyên bố cứng rắn hay không, mà là liệu các cơ quan độc lập có thể tiến hành một quy trình chặt chẽ, minh bạch và không bị chi phối bởi sức ép chính trị hay quan hệ cá nhân hay không.

Canada không cần chứng minh mình nghiêm minh bằng cách kết tội trước phiên điều trần. Canada chứng minh điều đó bằng việc bảo đảm rằng không ai được miễn trừ khỏi sự thẩm tra hợp pháp, và cũng không ai bị tước bỏ quyền được bảo vệ bởi pháp luật.

III. Công lý cho Việt Nam không thể chỉ dừng lại ở một hồ sơ nhập cư

Đối với người Việt Nam, vụ việc này có ý nghĩa vượt ra ngoài câu hỏi liệu một thường trú nhân có được tiếp tục ở lại Canada hay không.

Nếu các cáo buộc liên quan đến những hành vi xảy ra trong cuộc chiến biên giới năm 1979 được chứng minh bằng chứng cứ đáng tin cậy, chúng sẽ đặt ra câu hỏi về trách nhiệm đối với những nạn nhân của cuộc chiến ấy. Nếu không được chứng minh, kết quả đó cũng phải được tôn trọng. Không thể để mong muốn có công lý biến thành lý do để bỏ qua sự thật.

Tuy nhiên, dù kết quả của vụ việc cá nhân ra sao, Canada và cộng đồng quốc tế vẫn có thể xem xét những bước đi rộng hơn nhằm bảo tồn chứng cứ, hỗ trợ nghiên cứu lịch sử và ngăn chặn việc những người thực sự có liên quan đến các tội ác quốc tế nghiêm trọng lợi dụng khoảng trống pháp lý.

Những bước đi đó cần bao gồm:

Thứ nhất, bảo tồn và kiểm chứng tài liệu lịch sử. Những bài báo đương thời, hồ sơ quân sự, lời khai nhân chứng, tài liệu ngoại giao và các nghiên cứu độc lập cần được thu thập, số hóa, đối chiếu và lưu trữ một cách chuyên nghiệp. Những thông tin lưu truyền trên mạng không nên được xem là chứng cứ đã xác minh nếu chưa được kiểm tra nguồn gốc và tính xác thực.

Thứ hai, bảo vệ nhân chứng và các nguồn tin. Người từng chứng kiến hành vi nghiêm trọng phải có cơ hội cung cấp thông tin trong điều kiện an toàn, tránh đe dọa, trả đũa hoặc khai thác chính trị. Những ký ức lâu năm cần được ghi nhận với phương pháp phù hợp, có đối chiếu và thẩm định.

Thứ ba, sử dụng đúng các cơ chế pháp lý hiện hành. Canada có những quy định về việc không cho phép những người liên quan đến tội ác chiến tranh, tội ác chống lại loài người hoặc diệt chủng được hưởng quy chế nhập cư trong những điều kiện luật định. Các cơ quan có thẩm quyền cần xác định liệu các quy định đó có áp dụng trong từng trường hợp cụ thể hay không, thay vì đưa ra kết luận dựa trên cảm xúc hoặc sức ép dư luận.

Thứ tư, hợp tác quốc tế khi có căn cứ pháp lý. Canada có thể xem xét phối hợp với các cơ quan thực thi pháp luật, chuyên gia độc lập và những đối tác quốc tế phù hợp để xác minh thông tin, bảo toàn chứng cứ và xác định thẩm quyền xử lý. Mọi bước đi phải tôn trọng quyền con người, các nguyên tắc về thẩm quyền tài phán và nghĩa vụ quốc tế liên quan.

Đây không phải lời kêu gọi trả thù. Đây là lời kêu gọi để sự thật được kiểm chứng và trách nhiệm được xác định bằng luật pháp.

IV. Đừng để ngoại giao biến thành tấm màn che khuất trách nhiệm

Quan hệ giữa các quốc gia cần đối thoại, hợp tác và khả năng nhìn về phía trước. Nhưng ngoại giao không thể đòi hỏi các nạn nhân phải im lặng, cũng không thể biến sự ổn định chính trị thành lý do để né tránh những cáo buộc nghiêm trọng.

Việc thúc đẩy quan hệ hữu nghị giữa Canada và Trung Quốc, cũng như giữa Việt Nam và Trung Quốc, tự nó không phải điều sai trái. Hòa bình và hợp tác khu vực là những mục tiêu đáng theo đuổi. Tuy nhiên, một mối quan hệ bền vững không thể được xây dựng trên sự mơ hồ về trách nhiệm hoặc việc xem nhẹ nỗi đau của những người đã chịu hậu quả chiến tranh.

Một chính sách đối ngoại trưởng thành phải có khả năng theo đuổi đồng thời hai mục tiêu: duy trì đối thoại để ngăn ngừa xung đột trong tương lai, và bảo vệ nguyên tắc rằng những hành vi nghiêm trọng bị luật pháp quốc tế cấm không thể được miễn trừ chỉ vì chúng xảy ra trong quá khứ.

Canada cần tránh biến vụ việc thành công cụ chống Trung Quốc, cũng như tránh để lợi ích ngoại giao làm suy giảm tính độc lập của quy trình pháp lý. Người dân Trung Quốc không phải là đối tượng để quy trách nhiệm tập thể cho hành động của một cá nhân hay một đơn vị quân đội. Trách nhiệm phải được xác định dựa trên hành vi và chứng cứ cụ thể.

Đó chính là khác biệt giữa một nền pháp quyền và một chiến dịch lên án chính trị.

V. Canada cần làm gì? Từ vụ việc cá nhân đến một chính sách không dung túng nơi trú ẩn cho tội ác quốc tế

Vụ việc này nên trở thành dịp để Canada rà soát năng lực phát hiện và xử lý các trường hợp bị nghi ngờ liên quan đến tội ác quốc tế nghiêm trọng, đồng thời bảo đảm rằng hệ thống nhập cư không bị sử dụng để che giấu những thông tin trọng yếu.

Một chương trình hành động thực tế có thể gồm năm ưu tiên.

1. Thẩm tra nghiêm túc, không định kiến. Tăng cường năng lực chuyên môn để đánh giá hồ sơ quân ngũ, quá trình công tác và thông tin liên quan đến những cáo buộc tội ác quốc tế. Các quyết định phải dựa trên chứng cứ đáng tin cậy, với cơ chế giám sát phù hợp và quyền khiếu nại theo pháp luật.

2. Xác định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan. Tăng cường phối hợp giữa CBSA, các cơ quan điều tra có thẩm quyền và Hội đồng Di trú và Tị nạn Canada, đồng thời giữ vững tính độc lập của cơ quan xét xử. Không được để áp lực chính trị quyết định kết quả của một hồ sơ.

3. Tăng cường năng lực điều tra tội ác quốc tế. Xem xét nguồn lực chuyên môn dành cho việc phân tích chứng cứ lịch sử, xác minh tài liệu, bảo vệ nhân chứng và hợp tác với các đối tác quốc tế. Mục tiêu là nâng cao năng lực xử lý những vụ việc có căn cứ, chứ không phải mở rộng quyền lực tùy tiện.

4. Minh bạch về kết quả, trong giới hạn pháp luật. Khi có thể công bố hợp pháp, các cơ quan chức năng nên giải thích tiêu chuẩn pháp lý, quy trình xem xét và kết quả cuối cùng. Minh bạch giúp công chúng hiểu rằng công lý không phụ thuộc vào danh tiếng, tài sản, quan hệ chính trị hay quốc tịch của người bị xem xét.

5. Hỗ trợ nghiên cứu và tưởng niệm nạn nhân. Canada có thể khuyến khích hợp tác học thuật, lưu trữ lịch sử và nghiên cứu độc lập về các cuộc xung đột đã để lại hậu quả lâu dài tại châu Á. Những hoạt động này phải có tính đa chiều, dựa trên tài liệu và tôn trọng sự thật, thay vì phục vụ việc kích động thù hận dân tộc.

Canada không cần tạo ra một cơ chế đặc biệt chỉ để nhắm vào một quốc gia hay một cộng đồng. Điều cần thiết là một hệ thống có nguyên tắc phổ quát, đủ năng lực xử lý những cáo buộc nghiêm trọng bất kể người bị xem xét đến từ đâu.

VI. Thông điệp gửi đến Việt Nam: Hãy đòi hỏi công lý bằng sự thật, chứng cứ và phẩm giá

Đối với Việt Nam, bài học quan trọng là không nên để ký ức về cuộc chiến biên giới năm 1979 chỉ tồn tại trong những dịp tưởng niệm hoặc trong những cuộc tranh luận trên mạng.

Một chính sách lâu dài cần đầu tư vào việc thu thập và bảo tồn tài liệu, nghiên cứu lịch sử có phương pháp, ghi nhận lời kể của nhân chứng, hỗ trợ gia đình có người mất tích và thúc đẩy những cuộc trao đổi học thuật nghiêm túc. Những vấn đề liên quan đến trách nhiệm pháp lý phải được xem xét dựa trên chứng cứ cụ thể và các cơ chế có thẩm quyền.

Việt Nam cũng có thể theo dõi những thủ tục pháp lý ở nước ngoài có liên quan đến các cáo buộc về cuộc chiến năm 1979, nhưng cần phân biệt rõ giữa thông tin báo chí, lời cáo buộc, tài liệu đã được xác minh và kết luận chính thức. Không nên coi một vụ việc nhập cư ở Canada là bằng chứng thay thế cho một cuộc điều tra đầy đủ về toàn bộ cuộc chiến.

Sự kiên trì mới là sức mạnh của công lý. Một lập trường được xây dựng trên chứng cứ vững chắc sẽ có sức thuyết phục hơn nhiều so với những lời kết án thiếu căn cứ. Một quốc gia biết tôn trọng sự thật, kể cả khi sự thật phức tạp hoặc chưa đầy đủ, sẽ bảo vệ ký ức lịch sử của mình một cách bền vững hơn.

Những người đã hy sinh không cần chúng ta tạo ra những kết luận vội vàng nhân danh họ. Họ xứng đáng được tưởng nhớ bằng sự trung thực, bằng những nỗ lực tìm kiếm sự thật và bằng quyết tâm ngăn ngừa những thảm kịch tương tự tái diễn.

VII. Công lý không phải là sự trả thù của quá khứ — mà là lời cam kết với tương lai

Gần nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ cuộc chiến biên giới năm 1979. Nhiều nhân chứng đã già đi; nhiều tài liệu có nguy cơ thất lạc; nhiều gia đình vẫn mang theo những câu hỏi chưa có lời giải đáp.

Thời gian có thể làm ký ức phai mờ, nhưng không thể tự nó xác định một người có tội hay vô tội. Điều đó chỉ có thể được thực hiện thông qua một quy trình hợp pháp, công bằng và dựa trên chứng cứ.

Nếu các cáo buộc trong vụ Rong Xiang Yuan được chứng minh, pháp luật phải được áp dụng theo đúng thẩm quyền và quy trình. Nếu không được chứng minh, quyền của ông phải được bảo vệ. Trong cả hai trường hợp, Canada cần bảo đảm rằng kết quả xuất phát từ sự thật và pháp luật, không phải từ sức ép chính trị hay những định kiến có sẵn.

Đối với các nạn nhân Việt Nam, điều cần thiết không phải là một chiến thắng biểu tượng trong cuộc tranh luận quốc tế. Điều cần thiết là một cam kết bền bỉ để lịch sử được nghiên cứu nghiêm túc, chứng cứ được bảo tồn, những cáo buộc đáng tin cậy được xem xét và các nguyên tắc pháp quyền được áp dụng bình đẳng.

Đối với Canada, đây là cơ hội để chứng minh rằng một quốc gia có thể vừa bảo vệ quyền của người bị cáo buộc, vừa không dung túng cho những tội ác nghiêm trọng nếu chúng được chứng minh. Hai nguyên tắc ấy không đối nghịch nhau. Chúng bổ sung cho nhau và cùng tạo nên nền tảng của một nền dân chủ đáng tin cậy.

Đối với cộng đồng quốc tế, thông điệp cũng rất rõ ràng: hòa bình không có nghĩa là quên lãng; hòa giải không có nghĩa là miễn trừ trách nhiệm; và quan hệ hữu nghị không thể thay thế cho công lý.

Công lý không có biên giới. Nhưng công lý phải có chứng cứ.

Lịch sử không thể bị xóa bỏ chỉ vì thời gian đã trôi qua. Nhưng lịch sử cũng không thể bị dùng để kết tội bất kỳ ai nếu sự thật chưa được chứng minh.

Và trên hết, những người đã chết trong chiến tranh không thể trở về. Điều chúng ta có thể làm cho họ là bảo vệ sự thật, tôn trọng phẩm giá con người và xây dựng một thế giới trong đó không ai — bất kể quyền lực, tài sản hay quan hệ — được đứng ngoài pháp luật.

Đó mới là ý nghĩa sâu xa của công lý: không phải trả thù cho quá khứ, mà là bảo vệ nhân phẩm hôm nay và ngăn ngừa tội ác ngày mai.

Van Tan Ngo
Strategist, Montreal, Quebec

Nguồn tham khảo chính

• Global News — Founder of Canada-China relations group, Liberal donor faces deportation for ‘war crimes’. Bài tường thuật về thủ tục nhập cư, cáo buộc của CBSA và phản hồi của ông Yuan.

  Global News

• BBC Tiếng Việt — bài tường thuật được cung cấp trong nội dung người dùng.

• Canada Border Services Agency — Border measures to keep war criminals out of Canada. Thông tin chính thức về cơ chế xử lý các trường hợp bị nghi ngờ liên quan đến tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người.

  Canada Border Services Agency

Lưu ý biên tập: Đây là bài xã luận đề xuất, không phải kết luận điều tra độc lập. Trước khi đăng báo, nên kiểm tra lại bản tin gốc, hồ sơ chính thức và mọi cập nhật về phiên điều trần.

PHÂN TÍCH CHIẾN LƯỢC VÀ ĐỀ XUẤT CHÍNH SÁCH QUỐC GIA

VIỆT NAM PHẢI ĐÒI LẠI CÔNG LÝ CHO NẠN NHÂN CHIẾN TRANH BIÊN GIỚI 1979

Chiến lược quốc gia về sự thật, công lý, ký ức lịch sử và trách nhiệm

Không có tình hữu nghị nào được phép chôn vùi sự thật. Hòa bình không đòi hỏi lãng quên. Công lý không được phép khuất phục trước quyền lực.

Ngày 16 tháng 10 năm 2026

Lời mở đầu: Gần nửa thế kỷ đã trôi qua, nhưng câu hỏi về công lý vẫn còn đó

Có những bi kịch của một dân tộc không thể bị xóa nhòa bởi thời gian. Có những mất mát mà không một tuyên bố ngoại giao, một hiệp định kinh tế hay một lời kêu gọi hữu nghị nào có thể thay thế được quyền được tưởng nhớ, quyền được biết sự thật và quyền được yêu cầu trách nhiệm.

Cuộc chiến tranh biên giới phía Bắc tháng 2 năm 1979 và những cuộc xung đột tiếp diễn tại khu vực biên giới trong thập niên 1980 đã để lại những tổn thất sâu sắc đối với Việt Nam. Nhiều người lính hy sinh. Nhiều thường dân thiệt mạng. Nhiều gia đình mất đi người thân. Nhiều cộng đồng phải chứng kiến nhà cửa, làng mạc và cơ sở hạ tầng bị phá hủy.

Đằng sau mỗi con số thương vong là một cuộc đời. Đằng sau mỗi địa danh lịch sử là những gia đình mang theo ký ức đau buồn. Đằng sau mỗi ngôi mộ là một câu chuyện có thể chưa được ghi chép đầy đủ, một người có thể chưa được xác định danh tính, một lời chứng có thể chưa bao giờ được lắng nghe đúng mức.

Gần nửa thế kỷ sau, trách nhiệm của thế hệ hôm nay không chỉ là tưởng niệm những người đã khuất. Đó còn là trách nhiệm bảo tồn chứng cứ, nghiên cứu lịch sử một cách nghiêm túc, làm rõ những cáo buộc về hành vi vi phạm luật nhân đạo quốc tế và xác định những con đường pháp lý thực sự khả thi.

Vấn đề này cần được đặt ra bằng một nguyên tắc rõ ràng:

Việt Nam có quyền bảo vệ ký ức lịch sử của mình mà không phải lựa chọn giữa công lý và hòa bình, giữa sự thật và ngoại giao, giữa lòng tự trọng dân tộc và quan hệ hữu nghị với các quốc gia láng giềng.

Đòi công lý không đồng nghĩa với đòi trả thù. Điều tra không đồng nghĩa với kết tội trước khi có bằng chứng. Bảo vệ ký ức của người Việt Nam không đồng nghĩa với quy kết trách nhiệm tập thể cho người dân Trung Quốc ngày nay.

Một chiến lược có tầm vóc quốc gia phải vượt lên trên những phản ứng cảm tính nhất thời. Nó phải biến ký ức thành hồ sơ, biến hồ sơ thành căn cứ pháp lý, biến căn cứ pháp lý thành hành động có trách nhiệm và biến tưởng niệm thành cam kết ngăn ngừa những thảm kịch tương tự trong tương lai.

Đó chính là mục tiêu của chiến lược “SỰ THẬT – CÔNG LÝ – KÝ ỨC – TRÁCH NHIỆM”.

I. Cuộc chiến vì sự thật chưa kết thúc

1. Lịch sử không phải tài sản riêng của bất kỳ chính phủ nào

Một quốc gia có thể thay đổi chính sách đối ngoại. Quan hệ giữa các nước có thể trải qua đối đầu, hòa giải và hợp tác. Những thế hệ lãnh đạo có thể thay thế nhau.

Nhưng sự thay đổi của quan hệ chính trị không làm thay đổi quyền của các nạn nhân được tưởng nhớ, cũng không làm mất đi giá trị của việc nghiên cứu quá khứ.

Lịch sử không nên bị biến thành công cụ kích động thù hận. Nhưng lịch sử cũng không thể bị thu hẹp thành những gì thuận tiện nhất cho quan hệ ngoại giao ở từng thời điểm.

Một nền hòa bình bền vững cần có khả năng đối diện với quá khứ bằng sự trưởng thành. Điều đó có nghĩa là bảo tồn những sự kiện đã được xác lập, công khai những vấn đề còn tranh luận, kiểm tra những lời chứng chưa được xác minh và thừa nhận giới hạn của những gì hiện nay có thể biết.

Một xã hội tôn trọng sự thật không sợ câu hỏi khó. Xã hội ấy hiểu rằng nghiên cứu độc lập không làm suy yếu lịch sử; trái lại, nó giúp phân biệt lịch sử có chứng cứ với tuyên truyền, suy đoán và những diễn giải chưa được kiểm chứng.

2. Những câu hỏi cần được trả lời bằng chứng cứ

Các địa danh như Tổng Chúp, Đồng Đăng, Pò Hèn và những khu vực biên giới khác gắn với ký ức về chiến tranh, mất mát và sự hy sinh của người Việt Nam.

Mỗi địa điểm cần được nghiên cứu theo phương pháp phù hợp, thay vì mặc nhiên coi mọi lời kể hoặc mọi cáo buộc về từng sự kiện là kết luận pháp lý đã được chứng minh.

Một chương trình điều tra lịch sử nghiêm túc phải đặt ra những câu hỏi cụ thể:

• Những gì đã xảy ra tại từng địa điểm, vào thời gian nào?

• Những người thiệt mạng, bị thương, mất tích hoặc bị bắt giữ là ai?

• Những nguồn tư liệu độc lập nào xác nhận diễn biến sự kiện?

• Có những lời chứng nào của người sống sót, nhân chứng tại chỗ, cựu quân nhân hoặc thân nhân nạn nhân?

• Có bằng chứng về hành vi cố ý sát hại thường dân, ngược đãi tù binh, tra tấn hoặc những hành vi khác có thể vi phạm luật nhân đạo quốc tế hay không?

• Nếu có hành vi vi phạm, ai trực tiếp thực hiện, ai ra lệnh, ai hỗ trợ và những người chỉ huy liên quan biết hoặc phải biết điều gì?

• Có thể xác định trách nhiệm cá nhân bằng chứng cứ nào, theo tiêu chuẩn pháp lý nào?

Đây không phải những câu hỏi nhằm tạo ra một kết luận đã được định trước. Đây là những câu hỏi cần được trả lời bằng điều tra độc lập, phương pháp khoa học và quy trình xác minh có thể kiểm tra.

Một dân tộc không cần phóng đại lịch sử để bảo vệ phẩm giá của mình. Sự thật được chứng minh bằng chứng cứ có giá trị lâu dài hơn mọi lời khẳng định thiếu căn cứ.

3. Đừng để thời gian làm mất đi những chứng cứ cuối cùng

Thời gian đặt ra một thách thức cấp bách. Nhân chứng cao tuổi đang dần qua đời. Tài liệu có thể bị thất lạc, hư hỏng hoặc khó tiếp cận. Những lời kể truyền miệng có thể thay đổi qua nhiều thế hệ nếu không được ghi chép đúng phương pháp.

Vì vậy, nhiệm vụ trước mắt không phải là hứa hẹn một phiên tòa chưa xác định được thẩm quyền. Nhiệm vụ trước mắt là bảo đảm rằng, dù một cơ hội pháp lý xuất hiện hôm nay hay nhiều năm sau, chứng cứ lịch sử vẫn được bảo tồn.

Việt Nam cần hành động ngay để lưu giữ những gì có thể kiểm chứng, đồng thời bảo vệ những ký ức có nguy cơ biến mất cùng thế hệ nhân chứng cuối cùng.

II. Từ phẫn nộ đến công lý: Phải xây dựng hồ sơ trước khi đòi phán quyết

Phẫn nộ trước những đau thương của chiến tranh là điều dễ hiểu. Nhưng phẫn nộ, dù chính đáng về mặt cảm xúc, không thể thay thế bằng chứng trong một quy trình pháp lý.

Muốn đưa những cáo buộc nghiêm trọng ra trước các cơ quan có thẩm quyền, Việt Nam cần thực hiện một bước chuyển căn bản:

Từ ký ức sang hồ sơ; từ lời kể sang chứng cứ; từ tuyên bố chính trị sang lập luận pháp lý; từ mong muốn có công lý sang một lộ trình có khả năng thực hiện.

Điều đó đòi hỏi một hệ thống hồ sơ có thể trả lời đồng thời bốn câu hỏi:

1. Sự kiện: Điều gì đã xảy ra, ở đâu, khi nào và đối với ai?

2. Chứng cứ: Những tài liệu, nhân chứng, dữ liệu vật chất hoặc nguồn độc lập nào chứng minh sự kiện?

3. Luật áp dụng: Vào thời điểm xảy ra sự kiện, những quy tắc nào của luật quốc tế có hiệu lực và có thể áp dụng?

4. Thẩm quyền và trách nhiệm: Cơ quan nào có thể điều tra, truy tố hoặc xét xử, và những điều kiện pháp lý nào phải được đáp ứng?

Không thể bỏ qua bất kỳ câu hỏi nào trong số này.

Một vụ việc có thể được ghi nhận đầy đủ về mặt lịch sử nhưng chưa đủ chứng cứ để truy cứu trách nhiệm hình sự. Một hành vi có thể gây phẫn nộ sâu sắc nhưng việc phân loại thành tội ác chiến tranh, tội ác chống loài người hay một tội danh khác vẫn phải đáp ứng các yếu tố pháp lý tương ứng. Một hồ sơ có thể chứa chứng cứ quan trọng nhưng chưa chắc thuộc thẩm quyền của một tòa án cụ thể.

Chính sự nghiêm túc này sẽ giúp Việt Nam tránh hai nguy cơ đối lập: từ bỏ công lý vì cho rằng mọi cánh cửa đã đóng, hoặc đưa ra những tuyên bố vượt quá khả năng chứng minh và làm suy yếu tính thuyết phục của hồ sơ.

III. Những con đường pháp lý quốc tế: Thực tế, giới hạn và cơ hội

Đòi công lý không thể chỉ dựa trên mong muốn chính trị. Nó phải bắt đầu bằng việc hiểu rõ quyền hạn và giới hạn của từng cơ chế pháp lý.

1. Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC): Giới hạn thời gian không thể bỏ qua

Theo Điều 11 Quy chế Rome, thẩm quyền thông thường của ICC được giới hạn đối với những tội phạm xảy ra sau khi Quy chế có hiệu lực, ngày 1 tháng 7 năm 2002, và còn chịu những điều kiện về thẩm quyền quốc gia và các quy định liên quan.

Do đó, những hành vi xảy ra trong cuộc chiến năm 1979 không thuộc thẩm quyền thời gian thông thường của ICC. Việc Trung Quốc không phải quốc gia thành viên Quy chế Rome cũng là một trở ngại quan trọng đối với những tình huống liên quan đến lãnh thổ hoặc công dân Trung Quốc. Những cơ chế ngoại lệ, nếu được đặt ra, cũng không thể được giả định là sẵn có để giải quyết các sự kiện năm 1979.

Kết luận chiến lược: Việt Nam không nên xây dựng chiến dịch quanh lời hứa rằng ICC sẽ xét xử trực tiếp các hành vi năm 1979. Cần phân biệt rõ giới hạn pháp lý của ICC với những khả năng khác có thể tồn tại trong luật quốc tế.

2. Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ): Tranh chấp giữa các quốc gia, không phải phiên tòa hình sự cá nhân

ICJ giải quyết các tranh chấp pháp lý giữa các quốc gia. Cá nhân không thể tự đưa một người bị cáo buộc phạm tội ra trước ICJ để yêu cầu kết án hình sự.

Thẩm quyền trong các vụ tranh chấp phụ thuộc vào cơ sở pháp lý được các quốc gia liên quan chấp nhận, chẳng hạn thỏa thuận đưa vụ việc ra tòa hoặc điều khoản tài phán trong một điều ước áp dụng cho tranh chấp cụ thể.

Vì vậy, nếu nghiên cứu khả năng đưa một tranh chấp liên quan đến cuộc chiến biên giới ra ICJ, Việt Nam cần tiến hành rà soát từng điều ước quốc tế, điều khoản thẩm quyền, thời điểm có hiệu lực và các bảo lưu liên quan.

Không thể mặc nhiên suy luận rằng có tổn thất lịch sử thì đương nhiên tồn tại một con đường kiện tụng khả thi tại ICJ.

Kết luận chiến lược: Nghiên cứu ICJ nên là một nhánh pháp lý có điều kiện, với kết luận công khai về cơ sở thẩm quyền và những trở ngại cụ thể, chứ không phải lời hứa về một vụ kiện chắc chắn thành công.

3. Tòa án quốc gia nước thứ ba: Một hướng cần nghiên cứu nghiêm túc

Một số quốc gia có luật cho phép truy cứu những tội phạm quốc tế nghiêm trọng được thực hiện ngoài lãnh thổ, trong những điều kiện xác định.

Canada có Crimes Against Humanity and War Crimes Act, quy định về tội ác chống loài người và tội ác chiến tranh, đồng thời thiết lập các điều kiện pháp lý liên quan đến việc truy tố những hành vi xảy ra ngoài Canada. Theo Điều 8, sự hiện diện của người bị cáo buộc tại Canada sau thời điểm xảy ra hành vi có thể là một căn cứ liên quan đến thẩm quyền, nhưng không tự động chứng minh tội phạm đã xảy ra hoặc bảo đảm việc truy tố. Các điều kiện khác, bao gồm quy định tại Điều 6 và Điều 7, nguyên tắc hợp pháp, chứng cứ và thủ tục tố tụng, vẫn phải được xem xét.

Điều này mở ra một hướng nghiên cứu có giá trị: Việt Nam có thể xây dựng cơ chế hợp tác cung cấp tư liệu lịch sử cho cơ quan thực thi pháp luật nước ngoài khi có căn cứ pháp lý phù hợp, thay vì chỉ trông chờ vào một tòa án quốc tế duy nhất.

Tuy nhiên, cần tránh cách hiểu rằng mọi quốc gia đều có thẩm quyền phổ quát giống nhau, hoặc rằng mọi hành vi xảy ra trong chiến tranh đều tự động có thể bị truy tố ở bất kỳ đâu.

Mỗi vụ việc phải được đánh giá riêng về luật áp dụng tại thời điểm xảy ra hành vi, thẩm quyền của quốc gia liên quan, sự hiện diện của nghi phạm nếu pháp luật yêu cầu, khả năng thu thập chứng cứ và các điều kiện tố tụng khác.

4. Vụ việc Rong Xiang Yuan tại Canada: Cần xác minh trước khi coi là tiền lệ

Các bản thảo đề cập đến thông tin rằng Canada đã xem xét tư cách lưu trú của ông Rong Xiang Yuan, người được mô tả là cựu quân nhân Trung Quốc có liên quan đến chiến tranh năm 1979.

Tuy nhiên, thông tin này cần được xác minh bằng nguồn báo chí đáng tin cậy, hồ sơ công khai hoặc tài liệu chính thức của cơ quan Canada trước khi được trình bày như một sự kiện đã xác lập.

Cần làm rõ ít nhất bốn vấn đề:

• Cơ quan nào thực sự đã khởi động thủ tục, và thủ tục đó thuộc lĩnh vực di trú, tư pháp hình sự hay một lĩnh vực khác?

• Cáo buộc cụ thể là gì, và cơ sở chứng cứ nào được công khai?

• Có quyết định chính thức nào đã được ban hành hay mới chỉ là cáo buộc hoặc thủ tục đang diễn ra?

• Vụ việc có liên quan đến việc truy cứu tội ác chiến tranh theo luật Canada hay chỉ liên quan đến tư cách nhập cư và khai báo?

Nếu vụ việc được xác nhận, nó có thể cung cấp một trường hợp nghiên cứu hữu ích về mối quan hệ giữa hồ sơ lịch sử, luật di trú và cơ chế truy cứu trách nhiệm đối với các hành vi nghiêm trọng. Nhưng không thể lấy một thủ tục di trú làm bằng chứng rằng tội ác chiến tranh đã được tòa án xác nhận.

Mọi cá nhân đều có quyền được suy đoán vô tội và được xét xử công bằng. Chính nguyên tắc này sẽ làm cho nỗ lực tìm kiếm công lý của Việt Nam có tính thuyết phục hơn.

5. Liên Hợp Quốc và các cơ chế nhân quyền: Ghi nhận, bảo tồn, đối thoại

Các cơ quan và cơ chế thích hợp của Liên Hợp Quốc có thể đóng vai trò trong việc nâng cao nhận thức, thúc đẩy đối thoại, nghiên cứu luật nhân đạo quốc tế và bảo vệ việc lưu giữ tư liệu lịch sử.

Tuy nhiên, không phải mọi cơ quan Liên Hợp Quốc đều có quyền điều tra hình sự hoặc kết án cá nhân. Việc lựa chọn cơ chế phải dựa trên chức năng, thẩm quyền và quy trình thực tế của từng cơ quan.

Việt Nam nên sử dụng các diễn đàn đa phương để thúc đẩy những mục tiêu cụ thể: bảo vệ thường dân, lưu giữ hồ sơ chiến tranh, trao đổi tư liệu, nghiên cứu những vi phạm nghiêm trọng và phát triển các chuẩn mực bảo vệ nạn nhân.

Nguyên tắc xuyên suốt: Không hứa hẹn một phán quyết nằm ngoài thẩm quyền; nhưng cũng không từ bỏ việc xây dựng chứng cứ có thể được sử dụng khi một cơ hội pháp lý phù hợp xuất hiện.

IV. Chương trình quốc gia “Sự thật – Công lý – Ký ức – Trách nhiệm”

Việt Nam cần một chương trình dài hạn, được tổ chức bằng cơ chế liên ngành và có mục tiêu đo lường được. Chương trình không nên chỉ là một tuyên bố tưởng niệm, mà phải trở thành hệ thống bảo tồn chứng cứ, nghiên cứu độc lập, hỗ trợ nạn nhân và chuẩn bị các phương án pháp lý.

SỰ THẬT – CÔNG LÝ – KÝ ỨC – TRÁCH NHIỆM

Chương trình quốc gia về chiến tranh biên giới 1979 và các cuộc xung đột liên quan

1. Sự thật lịch sử

Sưu tầm, đối chiếu và xác minh tài liệu, lời chứng, danh tính nạn nhân.

2. Công lý pháp lý

Đánh giá chứng cứ, luật áp dụng, thẩm quyền và trách nhiệm cá nhân.

3. Hợp tác quốc tế

Phối hợp nghiên cứu, tư pháp và ngoại giao đa phương.

4. Ký ức công khai

Sách trắng, kho lưu trữ số, giáo dục lịch sử và bảo tàng.

5. Bảo vệ nạn nhân

Hỗ trợ gia đình, bảo vệ nhân chứng và gìn giữ địa điểm tưởng niệm.

6. Trách nhiệm và phòng ngừa

Làm rõ trách nhiệm khi đủ chứng cứ và củng cố cam kết bảo vệ dân thường.

Trụ cột 1: Thành lập Ủy ban quốc gia về sự thật và tư liệu chiến tranh biên giới

Ủy ban nên tập hợp các sử gia, chuyên gia luật quốc tế, chuyên gia lưu trữ, nhà nghiên cứu quân sự, chuyên gia pháp y và đại diện gia đình nạn nhân.

Nhiệm vụ của Ủy ban gồm:

• Lập danh mục tài liệu trong nước và nước ngoài liên quan đến cuộc chiến năm 1979 và các cuộc xung đột tiếp diễn trong thập niên 1980.

• Xây dựng danh sách nạn nhân, người mất tích, tù binh và những người chịu tổn thất dân sự, với phương pháp kiểm chứng rõ ràng.

• Nghiên cứu từng địa điểm và sự kiện trên cơ sở nhiều nguồn độc lập.

• Ghi âm, ghi hình lời chứng của nhân chứng còn sống, có sự đồng thuận và quy trình bảo vệ dữ liệu thích hợp.

• Phân biệt thông tin đã được xác minh, thông tin có nhiều nguồn hỗ trợ và thông tin còn tranh luận.

• Công bố các báo cáo định kỳ, giải thích phương pháp nghiên cứu và cho phép học giả độc lập phản biện.

Ủy ban không nên được thiết kế như một cơ quan chỉ có nhiệm vụ xác nhận một kết luận chính trị định trước. Tính độc lập về học thuật, tính minh bạch và khả năng kiểm chứng mới là nền tảng tạo nên uy tín lâu dài.

Mục tiêu: xây dựng một hồ sơ lịch sử có thể đứng vững trước sự thẩm tra của các học giả, cơ quan lưu trữ và chuyên gia quốc tế.

Trụ cột 2: Thành lập Nhóm chuyên gia pháp lý quốc tế độc lập

Một nhóm chuyên gia độc lập cần rà soát toàn bộ vấn đề theo từng nhóm hành vi và từng giai đoạn lịch sử.

Công việc phải bao gồm:

1. Xác định những quy tắc luật nhân đạo quốc tế có hiệu lực tại thời điểm xảy ra từng sự kiện.

2. Đánh giá liệu chứng cứ hiện có có thể đáp ứng các yếu tố của một tội ác quốc tế cụ thể hay không.

3. Phân tích trách nhiệm của người trực tiếp thực hiện, người ra lệnh, người hỗ trợ và người chỉ huy theo các quy tắc pháp luật áp dụng.

4. Rà soát các cơ chế pháp lý quốc tế, quốc gia và những điều kiện thẩm quyền tương ứng.

5. Đánh giá các vấn đề về thời hiệu, hồi tố, quyền miễn trừ, sự sẵn có của nhân chứng và khả năng sử dụng chứng cứ lịch sử.

6. Đề xuất lộ trình riêng cho từng hướng pháp lý, kèm theo đánh giá về trở ngại, chi phí và khả năng thực thi.

Nhóm chuyên gia nên công bố một báo cáo pháp lý nền tảng, phân biệt giữa những hành vi đã được xác lập về mặt lịch sử, những cáo buộc có căn cứ cần điều tra thêm và những vấn đề chưa đủ chứng cứ để đưa ra kết luận.

Đây là điều kiện cần thiết để tránh việc sử dụng những thuật ngữ pháp lý nghiêm trọng như “tội ác chiến tranh” hoặc “tội ác chống loài người” một cách thiếu chính xác.

Trụ cột 3: Xây dựng cơ chế hợp tác tư pháp quốc tế

Việt Nam cần chủ động thiết lập một quy trình hợp tác chuyên nghiệp với các cơ quan thực thi pháp luật và chuyên gia pháp lý nước ngoài.

Cơ chế này có thể bao gồm:

• Xây dựng hồ sơ chứng cứ theo tiêu chuẩn có thể sử dụng trong điều tra pháp lý.

• Xác định những quốc gia có quy định pháp luật phù hợp với từng nhóm hành vi.

• Theo dõi các vụ việc công khai liên quan đến những cáo buộc về tội ác quốc tế nghiêm trọng.

• Cung cấp tư liệu theo yêu cầu hợp pháp của cơ quan có thẩm quyền.

• Hỗ trợ việc xác minh danh tính nhân chứng, dịch thuật tài liệu và giải thích bối cảnh lịch sử.

• Bảo đảm việc chia sẻ thông tin tuân thủ quyền riêng tư, an toàn nhân chứng và các yêu cầu tố tụng.

Việt Nam không nên biến việc tìm kiếm công lý thành chiến dịch gây áp lực nhằm kết tội một cá nhân trước khi có đủ chứng cứ. Cũng không nên tìm cách gây ảnh hưởng đến tính độc lập của cơ quan xét xử.

Mục tiêu là tạo điều kiện để các cơ quan có thẩm quyền thực hiện nhiệm vụ của họ trên cơ sở hồ sơ đáng tin cậy.

Trụ cột 4: Đẩy mạnh ngoại giao đa phương dựa trên luật pháp quốc tế

Việt Nam có thể đưa vấn đề bảo vệ dân thường trong chiến tranh, bảo tồn ký ức lịch sử và trách nhiệm đối với các vi phạm nghiêm trọng ra những diễn đàn quốc tế thích hợp.

Trọng tâm nên là những vấn đề có ý nghĩa phổ quát:

• Bảo vệ dân thường trong xung đột vũ trang.

• Điều tra độc lập những cáo buộc nghiêm trọng.

• Bảo tồn chứng cứ và tư liệu chiến tranh.

• Hỗ trợ gia đình nạn nhân và bảo vệ nhân chứng.

• Phát triển hợp tác tư pháp xuyên biên giới.

• Nâng cao giáo dục về luật nhân đạo quốc tế và phòng ngừa vi phạm.

Cách tiếp cận này giúp Việt Nam trình bày vấn đề như một nỗ lực bảo vệ những nguyên tắc chung, thay vì một chiến dịch đối đầu nhằm vào người dân của một quốc gia khác.

Ngoại giao cần kiên định về nguyên tắc nhưng linh hoạt về phương thức. Những bước đi cụ thể phải dựa trên cơ sở pháp lý, khả năng xây dựng đồng thuận và lợi ích lâu dài của Việt Nam.

Trụ cột 5: Công bố Sách trắng lịch sử và xây dựng kho lưu trữ số

Việt Nam nên xây dựng một Sách trắng về chiến tranh biên giới 1979–1990, với phạm vi và phương pháp nghiên cứu được xác định rõ ràng.

Sách trắng cần bao gồm:

• Bối cảnh lịch sử và diễn biến chính theo từng giai đoạn.

• Bản đồ và dữ liệu về những địa điểm chịu ảnh hưởng.

• Tài liệu chính thức, ảnh tư liệu và hồ sơ lưu trữ có xuất xứ rõ ràng.

• Danh mục nạn nhân và những trường hợp chưa xác định được danh tính.

• Lời chứng của người sống sót, gia đình nạn nhân và nhân chứng.

• Nghiên cứu học thuật và những cách diễn giải lịch sử khác nhau.

• Phân tích pháp lý về các cáo buộc nghiêm trọng, trong đó ghi rõ giới hạn của chứng cứ.

• Danh mục tài liệu tham khảo và phương pháp xác minh.

Một nguyên tắc phải được bảo đảm: Sách trắng không được tuyên bố rằng mọi vấn đề đã được giải quyết nếu chứng cứ chưa cho phép kết luận như vậy.

Kho lưu trữ số nên có cơ chế tìm kiếm, trích dẫn, kiểm tra nguồn gốc và lưu giữ bản gốc. Những tài liệu nhạy cảm cần được bảo vệ phù hợp; việc công khai không được làm tăng nguy cơ cho nhân chứng hoặc gia đình nạn nhân.

Sức mạnh của Sách trắng không nằm ở giọng điệu mạnh mẽ, mà ở khả năng để người đọc kiểm tra từng luận điểm và tự đánh giá giá trị của chứng cứ.

Trụ cột 6: Bảo vệ nhân chứng, hỗ trợ nạn nhân và giữ gìn ký ức

Công lý không chỉ là một thủ tục pháp lý. Nó còn là trách nhiệm đạo đức đối với những người đã chịu tổn thất.

Nhà nước nên xem xét một chương trình hỗ trợ có hệ thống dành cho gia đình nạn nhân, bao gồm:

• Hỗ trợ xác minh danh tính người mất tích và thông tin về nơi an nghỉ.

• Tiếp nhận, bảo tồn và ghi chép lời chứng.

• Tư vấn về quyền lợi và các thủ tục pháp lý có liên quan.

• Bảo vệ thông tin cá nhân và an toàn của nhân chứng.

• Duy trì, tu bổ các nghĩa trang, đài tưởng niệm và địa điểm lịch sử.

• Hỗ trợ nghiên cứu lịch sử địa phương và giáo dục thế hệ trẻ.

Những gia đình đã chờ đợi nhiều thập niên không nên bị coi đơn thuần là nguồn cung cấp tư liệu. Họ cần được tôn trọng, được thông báo về cách thông tin của mình được sử dụng và có quyền bày tỏ mong muốn về việc bảo tồn ký ức người thân.

V. Lộ trình hành động: Biến mục tiêu thành kết quả có thể kiểm chứng

Một chương trình quốc gia chỉ có giá trị khi có tiến độ, nguồn lực và cơ chế đánh giá rõ ràng.

Giai đoạn 1 — 0 đến 12 tháng

Khởi động và bảo tồn chứng cứ

• Thành lập cơ chế điều phối liên ngành.

• Kiểm kê tài liệu hiện có và xác định các khoảng trống tư liệu.

• Ưu tiên ghi nhận lời chứng của nhân chứng cao tuổi.

• Công bố đề cương nghiên cứu và quy tắc xác minh.

• Hoàn thành đánh giá sơ bộ về các hướng pháp lý.

Giai đoạn 2 — Năm thứ 1 đến năm thứ 3

Hoàn thiện hồ sơ và mở rộng hợp tác

• Số hóa tài liệu theo chuẩn lưu trữ.

• Công bố báo cáo nghiên cứu đầu tiên.

• Hoàn thành bản đồ dữ liệu và danh mục nạn nhân theo mức độ xác minh.

• Tổ chức hội thảo học thuật quốc tế.

• Rà soát từng cơ chế pháp lý và các điều kiện thẩm quyền.

Giai đoạn 3 — Năm thứ 3 đến năm thứ 5

Công bố, đối thoại và theo đuổi các phương án khả thi

• Xuất bản Sách trắng có phản biện độc lập.

• Tăng cường hợp tác lưu trữ và tư pháp với các đối tác phù hợp.

• Chuyển giao hồ sơ khi có căn cứ và yêu cầu hợp pháp.

• Đánh giá kết quả, cập nhật chiến lược và bảo đảm tính liên tục của chương trình.

Các mốc trên là đề xuất chính sách, không phải thời hạn pháp lý đã được xác lập. Tiến độ cần được điều chỉnh theo tình trạng tài liệu, nguồn lực và kết quả đánh giá độc lập.

Những chỉ số đánh giá cần được công bố

Thay vì đánh giá thành công bằng số lượng tuyên bố ngoại giao hoặc số vụ kiện được khởi động, chương trình nên công bố những chỉ số cụ thể:

• Số lượng bộ sưu tập tài liệu đã được kiểm kê, số hóa và xác thực.

• Số nhân chứng đã được ghi nhận với sự đồng thuận phù hợp.

• Tỷ lệ hồ sơ nạn nhân có đủ dữ liệu để xác minh danh tính.

• Số báo cáo nghiên cứu được công bố và phản biện độc lập.

• Số đánh giá pháp lý hoàn chỉnh, nêu rõ thẩm quyền và trở ngại.

• Số hoạt động hợp tác quốc tế thực chất.

• Kết quả hỗ trợ gia đình nạn nhân và bảo tồn địa điểm tưởng niệm.

Việc đo lường như vậy giúp tránh biến chương trình thành một khẩu hiệu chính trị kéo dài mà không tạo ra kết quả thực tế.

VI. Ngoại giao với Trung Quốc: Kiên định sự thật, tránh đối đầu không cần thiết

Việt Nam có lợi ích lâu dài trong việc duy trì hòa bình, ổn định biên giới và phát triển quan hệ kinh tế với Trung Quốc. Đồng thời, Việt Nam có quyền bảo tồn lịch sử, tưởng niệm nạn nhân và nghiên cứu các cáo buộc nghiêm trọng liên quan đến cuộc chiến năm 1979.

Hai mục tiêu này không nhất thiết loại trừ nhau.

Một chính sách đối ngoại trưởng thành phải có khả năng phân biệt giữa hợp tác hiện tại và trách nhiệm đối với quá khứ. Hợp tác thương mại không phải là sự từ bỏ quyền nghiên cứu lịch sử. Quan hệ ngoại giao không phải là sự cam kết im lặng. Nhưng việc nghiên cứu lịch sử cũng không nên bị biến thành công cụ kích động thù địch hoặc phủ nhận những lợi ích chung của hòa bình.

Việt Nam nên theo đuổi bốn nguyên tắc.

Thứ nhất, không đánh đổi sự thật lấy sự im lặng. Việc tưởng niệm, nghiên cứu và bảo tồn tư liệu cần được duy trì ổn định, không phụ thuộc vào những thay đổi ngắn hạn của quan hệ ngoại giao.

Thứ hai, không biến công lý thành sự quy kết tập thể. Trách nhiệm pháp lý phải được xác định theo hành vi, chứng cứ và vai trò của từng cá nhân hoặc tổ chức cụ thể. Không thể quy kết tội lỗi cho toàn thể người dân Trung Quốc.

Thứ ba, không sử dụng cáo buộc thay cho chứng cứ. Mọi hồ sơ cần đáp ứng tiêu chuẩn nghiên cứu và pháp lý thích hợp. Nếu chứng cứ chưa đủ, phải nói rõ điều gì còn thiếu.

Thứ tư, duy trì khả năng đối thoại. Việt Nam có thể khuyến khích trao đổi tư liệu lịch sử, nghiên cứu học thuật, bảo tồn nghĩa trang và các hình thức hợp tác nhân đạo, mà không từ bỏ quyền theo đuổi những hướng pháp lý hợp lệ.

Hòa giải không bắt buộc mọi bên phải có cách diễn giải lịch sử hoàn toàn giống nhau. Nhưng hòa giải bền vững đòi hỏi sự tôn trọng lẫn nhau, khả năng đối diện với chứng cứ và cam kết không lặp lại những hành vi vi phạm nghiêm trọng.

Một tình hữu nghị bền vững không cần sự thù địch để tồn tại, nhưng cũng không nên đòi hỏi các nạn nhân phải bị lãng quên.

VII. Những rủi ro Việt Nam phải chủ động kiểm soát

Một chiến lược nghiêm túc cần nhìn thẳng vào những khó khăn, không chỉ trình bày mục tiêu mong muốn.

Điểm quan trọng nhất là không để những trở ngại này trở thành lý do từ bỏ toàn bộ nỗ lực. Chúng phải được xem là những vấn đề cần giải quyết bằng chuyên môn, nguồn lực và sự kiên trì.

VIII. Lời kêu gọi: Không phải trả thù, mà là trách nhiệm trước lịch sử

Việt Nam không cần nuôi dưỡng hận thù để bảo vệ những người đã hy sinh.

Việt Nam không cần phóng đại đau thương để chứng minh rằng chiến tranh đã để lại những hậu quả sâu sắc.

Việt Nam cũng không cần tuyên bố trước rằng một cá nhân đã phạm tội khi cơ quan có thẩm quyền chưa xác định trách nhiệm của người đó.

Điều Việt Nam cần là một chương trình đủ nghiêm túc để tìm kiếm sự thật, đủ kiên trì để bảo tồn chứng cứ, đủ bản lĩnh để theo đuổi các con đường pháp lý phù hợp và đủ công bằng để tôn trọng quyền của mọi người trước pháp luật.

Đối với các gia đình nạn nhân, công lý có thể bắt đầu từ việc xác định chính xác danh tính người thân, tìm lại một tài liệu đã thất lạc, ghi nhận một lời chứng bị bỏ quên hoặc bảo đảm rằng thế hệ sau được tiếp cận lịch sử bằng những tư liệu đáng tin cậy.

Đối với cộng đồng quốc tế, công lý có thể bắt đầu từ việc nghiên cứu độc lập, trao đổi hồ sơ và xem xét những cáo buộc theo đúng thẩm quyền.

Đối với các cơ quan nhà nước, công lý bắt đầu từ trách nhiệm hành động thay vì chỉ tưởng niệm.

Và đối với thế hệ trẻ, công lý bắt đầu từ việc hiểu rằng lòng yêu nước không đòi hỏi phải nuôi dưỡng sự thù ghét. Lòng yêu nước có thể được thể hiện bằng sự trung thực, bằng khả năng đối diện với sự thật và bằng quyết tâm bảo vệ phẩm giá con người.

IX. Kết luận: Lịch sử có thể lùi xa, trách nhiệm không được biến mất

Cuộc chiến tranh biên giới năm 1979 không chỉ là một sự kiện trong quá khứ. Nó là một phần ký ức của Việt Nam, gắn với những người lính đã hy sinh, những thường dân đã thiệt mạng và những gia đình vẫn mang theo nỗi đau qua nhiều thế hệ.

Những người đã khuất không thể tự mình yêu cầu lịch sử ghi nhận họ. Trách nhiệm ấy thuộc về những người còn sống.

Nhưng trách nhiệm không thể chỉ dừng lại ở việc nhắc lại những khẩu hiệu mạnh mẽ. Nó phải được chuyển thành hành động: lưu trữ, nghiên cứu, xác minh, giáo dục, hỗ trợ nạn nhân và chuẩn bị các phương án pháp lý có căn cứ.

Việt Nam cần kiên định với mục tiêu công lý, đồng thời tỉnh táo về những giới hạn của luật pháp quốc tế. Không nên hứa hẹn những bản án mà chưa xác lập được thẩm quyền. Không nên nhầm lẫn giữa cáo buộc và kết luận. Không nên để những khó khăn pháp lý khiến việc bảo tồn sự thật bị đình trệ.

Nếu những hành vi vi phạm nghiêm trọng luật nhân đạo quốc tế được chứng minh bằng chứng cứ đáng tin cậy, trách nhiệm cần được xem xét theo đúng quy định pháp luật và bởi cơ quan có thẩm quyền. Nếu một con đường pháp lý không khả thi, hồ sơ lịch sử vẫn phải được bảo tồn, công bố và nghiên cứu.

Bởi vì giá trị của công lý không chỉ nằm ở thời điểm một bản án được tuyên. Nó còn nằm ở quyết tâm của một dân tộc không để nạn nhân bị lãng quên, không để chứng cứ biến mất và không để quan hệ chính trị thay thế việc nghiên cứu sự thật.

Việt Nam có thể hướng tới tương lai mà không phủ nhận quá khứ. Việt Nam có thể hợp tác với Trung Quốc mà vẫn kiên định bảo vệ ký ức lịch sử của mình. Việt Nam có thể theo đuổi công lý mà không biến công lý thành thù hận.

Đó không phải là sự mâu thuẫn. Đó là biểu hiện của một quốc gia có khả năng kết hợp lòng tự trọng dân tộc với trách nhiệm quốc tế.

Tuyên ngôn về sự thật và công lý

Không có tình hữu nghị nào được phép chôn vùi sự thật lịch sử.

Không một nạn nhân nào đáng bị lãng quên chỉ vì thời gian đã trôi qua.

Không một cáo buộc nào nên được biến thành bản án khi chưa có đủ chứng cứ.

Không một cá nhân nào nên được miễn trừ trách nhiệm chỉ vì quyền lực, chức vụ hoặc vị thế chính trị, nếu trách nhiệm ấy được xác lập theo pháp luật.

Việt Nam không tìm kiếm sự trả thù. Việt Nam tìm kiếm sự thật, bảo vệ phẩm giá của các nạn nhân và yêu cầu mọi cáo buộc nghiêm trọng được xem xét một cách công bằng, khách quan và đúng thẩm quyền.

Hòa bình không đòi hỏi quên lãng.

Hữu nghị không đòi hỏi im lặng.

Và công lý phải bắt đầu bằng sự thật.

Tài liệu pháp lý tham khảo

1. Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) — cơ sở thẩm quyền và các điều kiện xét xử tranh chấp giữa các quốc gia: Basis of the Court’s Jurisdiction; Contentious Jurisdiction.

2. Chính phủ Canada — Crimes Against Humanity and War Crimes Act, đặc biệt các quy định về tội ác quốc tế và điều kiện tài phán ngoài lãnh thổ: Toàn văn đạo luật trên trang Justice Laws.